Specjalizacja - Lutnictwo
  • W pracowni lutnictwa - realizacja pracy dyplomowej 2005 r. Autor: Mikołaj Olchawa, uczeń kl. 5 PLSP. Nauczyciel prowadzący: dr Stanisław Marduła. Fot Janusz Tomczak. 

M_Olchawa_42bb881da508e05dc1a104e9645239c2.jpg 

  •  Praca dyplomowa 2004 r. Autor: Anna Pawlik, kl. 5 PLSP. Nauczyciel prowadzący: dr Stanisław Marduła.

a2ae0ff1149ba53bdb4e81df02431a22.jpg

Szkolnictwo lutnicze na Podhalu swoją historią związane było prawie bez przerwy z Zakopiańską Szkołą Drzewną przed II wojną światową, Zasadniczą Szkoła Zawodową i Liceum Plastycznym po wojnie. Obecnie specjalizacja lutnicza mieszcząca się w Zespole Szkół Plastycznych im. Antoniego Kenara w Zakopanem jest jedynym unikalnym tego typu kierunkiem w liceach plastycznych w Polsce. Nie bez powodu właśnie na Podhalu pojawiła się potrzeba kształcenia młodzieży w tym kierunku. Tradycja budowy smyczkowych instrumentów strunowych (chordofonów) na Podhalu sięga początków osadnictwa ludów pasterskich na tym terenie i datuje się na przełom XV i XVI wieku. Wędrowne ludy pasterskie ciągnące na teren obecnego, szeroko pojętego Podhala (Skalne Podhale, Spisz, Orawa, Ziemia Czorsztyńska) z południa Europy przyniosły z sobą poza pasterstwem również i umiejętności budowy oraz gry na prostych instrumentach z rodziny fidel i rebek nazywanych w zależności od miejsca występowania: złóbcokami, oktawką lub loktowką. Popularność występowania tych instrumentów na terenie Podhala (ale nie tylko) była duża, o czym świadczą zachowane egzemplarze - głównie w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem oraz innych muzeach. Tradycja ludowa doniosła je w prawie nienaruszonej formie do końca XIX wieku, w okresie kiedy rodziła się idea założenia w Zakopanem Szkoły Snycerskiej. Jednak na szkolenie młodych góralskich chłopców w kierunku budowy instrumentów smyczkowych trzeba było poczekać do lat dwudziestych XX wieku. Po 1925 roku taką inicjatywę przedstawił Zakopiańskiej Szkole Drzewnej   Andrzej  Bednarz  - z wykształcenia  stolarz, jej absolwent  i  aktualny nauczyciel. Z zawodu stolarz, a z zamiłowania lutnik skupił wokół siebie grono zainteresowanych tym zawodem uczniów i absolwentów Zakopiańskiej Szkoły Drzewnej. Były to wieczorowe kursy dla zainteresowanych uczniów, gdyż ówczesne władze oświatowe nie wykazywały zainteresowania powołaniem kolejnej specjalizacji w ramach  nauki dziennej. Zajęcia te prowadzone były do połowy lat trzydziestych XX wieku i z braku środków finansowych zostały zlikwidowane. Niewątpliwie zorganizowanie takich kursów dokształcających na terenie i za zgodą dyrekcji szkoły było ewenementem w skali europejskiej. W tym czasie istniała jedynie we Francji (Mirecout) rzemieślnicza szkoła kształcąca kadry dla miejscowych manufaktur lutniczych, nie miała ona jednak uprawnień szkoły publicznej.

  • Prace uczniów prezentowane w Miejskiej Galerii Sztuki im. Władysława hr. Zamoyskiego w Zakopanem, 130-lecie Szkoły.

lutnie1_5ce9b3a6ba3681956d8d2ca61eb7fb6b.jpg

Specjalizację lutniczą, jako niezależną specjalizację w szkole publicznej, otwarto w 1948 roku po zlikwidowaniu Zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego. Kierunek lutniczy to wynik intensywnych rozmów prowadzonych przez Andrzeja Bednarza, Franciszka Mardułę, Konstantego Feliksa Pruszaka z Warszawy oraz Tomasza Panufnika z ówczesnym kierownictwem Ministerstwa Kultury. Lutnictwo przypisano wraz z meblarstwem i ciesielstwem do Zasadniczej Szkoły Zawodowej. Pierwszym nauczycielem został Andrzej Bednarz. Po zlikwidowaniu w 1954 roku Zasadniczej Szkoły Zawodowej działy lutnictwo oraz meblarstwo przeniesiono do Państwowego Liceum Technik Plastycznych. W 1952 roku do pracy przyjęto jako nauczyciela przedmiotów lutniczych Franciszka Mardułę. Andrzej Bednarz miał już wtedy 72 lata i był człowiekiem mocno schorowanym. W 1953 roku Franciszek Marduła wraz z Andrzejem Bednarzem opracowali założenia programowe tej specjalizacji dla potrzeb szkolnictwa zawodowego, a w 1954 roku, kiedy lutnictwo zostaje przeniesione do liceum plastycznego, Franciszek Marduła przejmuje większość zajęć dydaktycznych, opracowuje nowe podstawy programowe i tworzy nowy autorski program nauczania. Stał się on wzorem  dla późniejszych programów szkół lutniczych nie tylko w Polsce (korzystano z tych opracowań podczas reorganizacji szkół lutniczych we Francji i w Niemczech). W 1956 roku ze szkoły odchodzi Andrzej Bednarz. Franciszek Marduła staje się dla młodych adeptów sztuki lutniczej niekwestionowanym autorytetem nie tylko jako pedagog, ale również jako twórca. W 1955 roku zdobywa wyróżnienie na I Krajowym  Konkursie Lutniczym, a w 1959 roku otrzymuje duży srebrny medal na Światowej Wystawie współczesnej altówki w Ascola Piceno we Włoszech.

W 1956 roku ówczesna dyrekcja szkoły, nie znając podstaw teorii sztuki lutniczej, postanowiła zlikwidować dział lutniczy w Liceum Plastycznym w Zakopanem, tłumacząc swoją decyzję brakiem artystycznego charakteru tego kierunku wpływającego negatywnie na nowatorski wizerunek szkoły. Pomimo intensywnych działań na rzecz utrzymania lutnictwa w szkole prowadzonych przez Franciszka Mardułe wspieranego przez Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników dział lutniczy zlikwidowano w 1960 roku. Od października 1959 roku rozpoczyna się szesnastoletni okres podhalańskiego szkolnictwa lutniczego jako odrębnej szkoły - Technikum Budowy Instrumentów Lutniczych w Nowym Targu. Szkoła ta to efekt niestrudzonych działań Franciszka Marduły, który wbrew wszystkim przeciwnościom z pomocą ludzi dobrej woli kontynuuje nauczanie lutnictwa tak mocno związanego z kulturą Podhala. Zaangażowanie i wysokie kwalifikacje nauczycieli lutnictwa sprawiły, że szkoła ta w  niedługim czasie stała się jedną z najlepszych szkół lutniczych w Europie, o czym świadczyły liczne nagrody jej pedagogów oraz absolwentów na międzynarodowych konkursach i wystawach lutniczych. To właśnie nowotarska szkoła lutnicza stała się motorem dynamicznego rozwoju polskiej sztuki lutniczej. Niestety, pomimo licznych sukcesów pedagogów i absolwentów nowotarska szkoła została zlikwidowana w 1975 roku. W 1957 roku Franciszek Marduła podjął rozmowy z dyrektorem Państwowego Liceum Plastycznego w Zakopanem, czego rezultatem była decyzja dyr. Michała Gąsienicy-Szostaka o utworzeniu specjalizacji lutniczej, a tym samym powrocie tejże do macierzystej szkoły. Nauczycielem przedmiotów lutniczych został Jan Łacek, absolwent klasy lutniczej z ostatniego zakopiańskiego rocznika z 1960 roku. Na bazie resztek dobytku, które udało się uratować po likwidowanym technikum w Nowym Targu, utworzono pracownię lutniczą (narzędzia, drewno rezonansowe, wyposażenie techniczne) i rozpoczęto naukę. W 1980 r. od nowego roku szkolnego do pracy przyjęto Józefa Bartoszka (pracował tylko do maja 1981 roku) i syna Franciszka - Stanisława Mardułę. Od tego czasu lutnictwo stało się pełnoprawną specjalizacją, jedyną tego typu wśród szkół plastycznych w Polsce. Chcąc nadążyć za szybko rozwijająca się  sztuką lutniczą oraz współczesnymi tendencjami programowymi europejskich szkół  lutniczych, Stanisław Marduła opracował autorski program nauczania obejmujący nie tylko podstawowe zagadnienia z teorii i historii sztuki lutniczej, ale również nowatorskie rozwiązania dydaktyczne obejmujące zagadnienia z projektowania nie tylko klasycznych, ale również indywidualnych modeli instrumentów. Rezultatem tych działań były i są projekty oraz realizacje uczniów i absolwentów, czyli instrumenty (nie tylko skrzypce) odbiegające daleko od utartych, mocno konserwatywnych form. Bazą do opracowania nowatorskich programów były programy opracowane w latach 50. i 60. przez Franciszka Mardułę oraz własne doświadczenia zdobyte  przez Stanisława Mardułę w trakcie zagranicznych podróży do szkół lutniczych we Włoszech, Niemczech i Francji. Programy te były również szeroko konsultowane z poznańskim lutniczym środowiskiem akademickim pod względem zgodności z obowiązującym programem studiów lutniczych. Po odejściu na emeryturę Jana Łacka Stanisław Marduła wraz z Jerzym Nitoniem obejmują całość przedmiotów specjalizacji lutniczej. Zajęcia realizowane są na bazie obowiązującej podstawy programowej i przedstawiają się następująco:

  • Kształcenie zdolności konstrukcyjnego myślenia i wyobraźni przestrzennej oraz wrażliwości estetycznej przy pracy nad wybranymi instrumentami.
  • Wyrobienie sprawności manualnej, umiejętności posługiwania się narzędziami oraz umiejętności racjonalnego i prawidłowego wykorzystania materiału rezonansowego.
  • Przygotowanie absolwentów do samodzielnego wykonania instrumentu jako dzieła sztuki lutniczej.
  • Zapoznanie uczniów z konserwacją i rekonstrukcja instrumentów.
  • Wyrobienie umiejętności samodzielnego rozwiązywania problemów konstrukcyjnych, wynikających z różnorodności instrumentów lutniczych, i właściwej interpretacji przy odczytywaniu dokumentacji techniczno-technologicznej instrumentu.
  • Uwrażliwienie uczniów na prawidłową organizację i wyposażenie pracowni lutniczej.

Liczne osiągnięcia twórcze pedagogów i absolwentów tej unikalnej specjalizacji oraz duże zapotrzebowanie na wysokiej klasy twórców lutników świadczą o celowości kontynuacji kształcenia młodzieży w tym kierunku.

Opracował: dr Stanisław Marduła